Мәләүездең 260 йыллыҡ юлы

Почта станцияһынан ауылға тиклем

Мәләүез тарихы XVIII быуаттың икенсе яртыһында Өфө-Ырымбур  трактында башлана. Бында почта станцияһы йәки ям туҡталышы, юлсылар аттарҙы алмаштырған урын барлыҡҡа килә.

Тәүге төпләнеүселәр - сыуаштар, улар Тамъян олоҫо башҡорттарының аҫаба ерендә килешеү буйынса төпләнә. Һуңыраҡ уларға Ҡазан, Сембер һәм Ырымбур губерналарынан күсеп килгән татарҙар ҡушыла.

Тәүге йылдарҙа уҡ Мәләүез тарихи ваҡиғалар үҙәгендә була. Уның тураһында беренсе документта мәғлүмәт 1773 йылға ҡарай, 1775 йылда Крәҫтиәндәр һуғышы менән бәйле материалдарҙа күренә. Карталарҙа ла мөһим этаптар теркәлгән: 1776 йылда Мәләүез Өфө провинцияһы картаһында, ә 1786 йылда Өфө наместниклығы картаһында барлыҡҡа килгән.

XIX быуаттың икенсе яртыһында статусы һиҙелерлек арта. 1863 йылда Мәләүез Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙенең олоҫ үҙәге һәм ауылы була. Шул уҡ ваҡытта яңы суҡындырылған сыуаштарҙы һәм татарҙарҙы берләштергән Изге Троица сиркәүенә нигеҙ һалына. 1865 йылда бында 133 йорт һәм 870 кеше иҫәпләнә.

Быуат аҙағына Мәләүез Өфө губернаһының көньяҡ өлөшөнөң мөһим иҡтисади үҙәгенә әүерелә. 1896 йылда халыҡ һаны яҡынса 3 500 кешегә етә. Ауыл иген сауҙаһы һәм урман кәсебе үҙәге була: бында биш тирмән, дүрт баҙар эшләй, йыл һайын йәрминкә үткәрелә, ул Стәрлетамаҡ һәм Ырымбурҙан сауҙагәрҙәрҙе йәлеп итә. XX быуат башында Мәләүездә ике сиркәү, бер нисә мәктәп, медицина амбулаторияһы, ветеринария пункты, почта-телеграф бүлексәһе һәм башҡа инфраструктура объекттары эшләй.

Революция, үҙгәрештәр һәм райондың барлыҡҡа килеүе

XX быуат башы яңы һынауҙар һәм үҙгәрештәр килтерә. 1917 йылдың аҙағында Мәләүездә фронттан ҡайтҡан большевиктарҙан һәм урындағы эшселәрҙән революцион комитет ойошторола. 1918 йылдың башында ауылды Ырымбурҙың аҡ казактары баҫып ала, әммә йыл аҙағына уны Смоленск ирекле полкы азат итә, уға күп кенә мәләүездәр инә.

1920 йылдың 18 ноябрендә Мәләүез Өфө губернаһынан Башҡорт республикаһы составына тапшырыла. Артабанғы тиҫтә йылдарҙа ул үҫешен дауам итә. 1930 йылдың 20 авгусында БАССР Үҙәк башҡарма комитеты һәм Халыҡ комиссарҙары советы ҡарары менән Мәләүез районы барлыҡҡа килә. 1938-1939 йылдарҙа Мәләүез ауылы эшселәр ҡасабаһы статусын ала, шул осорҙа ҡоро һөт етештереү заводы эшләй башлай.

Һуғыштан һуң Мәләүездә ағас эшкәртеү комбинаты (1952), кирбес заводы (1954), тимер-бетон ҡоролмалар заводы (1957) барлыҡҡа килә. 1958 йылдың 31 июлендә Мәләүез эшселәр ҡасабаһы рәсми рәүештә ҡалаға әйләнә. Ул саҡта уның халҡы 17 362 кеше тәшкил итә.

Индустриаль үҫеш

1960-1980 йылдар сәнәғәттең үҫеш осоро була. 1960 йылда шәкәр заводы эшләй башлай, ә 1970 йылдар башында Мәләүез химия заводы төҙөлә. 1977 йылдың 24 мартында РСФСР Юғары Советы Президиумы Указы менән Мәләүез республика буйһоноуындағы ҡалалар категорияһына индерелә. Ул ваҡытта уның халҡы 36 200 кешегә етә.

Химия заводы ҡаланы формалаштырыусы предприятиеға әйләнә: уның тирәләй торлаҡ биҫтәләр, балалар баҡсалары, мәктәптәр, һаулыҡ һаҡлау һәм мәҙәниәт объекттары төҙөлә. 1982 йылда заводта ҡатмарлы минераль ашламалар цехы, ә 1988 йылда шыйыҡ ашламалар етештереү эшләй башлай.

Параллель рәүештә мәҙәни тормош та үҫешә. 1980 йылда Мәләүез тәүге тапҡыр республика һәүәҫкәр фильмдар фестивален ҡабул итә. Урындағы «Зернышко» киностудияһы тиҙ таныла: 1985 йылда «Полуторка» фильмы Мәскәүҙә Бөтә Союз смотры лауреаты була, ә 1986 йылда ҡала Бөтә Рәсәй фестивален үткәрә.

1990-сы йылдар һынау һәм яңы юлдар эҙләү

СССР-ҙың тарҡалыуы һәм баҙар иҡтисадына күсеүе ҡала өсөн етди һынау була. Предприятиелар дәүләт заказдарын юғалта, етештереү бәйләнештәре өҙөлә, хаҡтар арта. Ун йыллыҡтың иң иҫтә ҡалған тәбиғәт ваҡиғаларының береһе 1990 йылғы ташҡын, ул саҡта үҙәк кварталдарҙы һыу баҫа.

Шуға ҡарамаҫтан, Мәләүез төп производстволарын һаҡлап ҡалды. Химия заводы грамоталы идара итеү арҡаһында ныҡ тора һәм 2000 йылда Апатит Трейд («ФосАгро» составына инә) менән хеҙмәттәшлек итә башлай, яңы маркалы ашламалар сығарыуҙы үҙләштерә. 1992 йылда һөт-консерва комбинаты техник яҡтан яңынан йыһазландырыу үткәрә, сеймал базаһын киңәйтә һәм тәүге тапҡыр продукцияны экспортҡа сығара.

Административ структура ла үҙгәреш кисерә: 1997 йылдың 26 ноябрендә Башҡортостан Президенты указы менән Мәләүез республика буйһоноуындағы ҡала статусын юғалта, район менән берҙәм муниципаль берәмеккә әйләнә. Ҡалаға Туғайлы ауылы индерелә.

2000 йылдар: тергеҙеү һәм модернизациялау

2000 йылдарҙа ҡала яйлап ҡаршылыҡтарҙы еңеп сыға. 2003 йылда «Мәләүез минераль ашламалары» акционерҙар йәмғиәте ойошторола. Һөт комбинаты әүҙем яңыртыла: яңы фасовка линиялары, Европа етештереүселәренең ҡорамалдары, хәүефһеҙлек менеджменты системалары индерелә.

Был осорҙағы мөһим ваҡиғалар араһында ҡала мәҙәниәт һарайы асылыуы (2006), М. Ғафури исемендәге ҡошсолоҡ комплексы эшләй башлауы, 2009 йылдан 2012 йылға тиклем 83 фильм сығарған «Зернышко» киностудияһының әүҙем эшен дауам итә.

2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Мәләүездә 61 390 кеше 60 милләт вәкиле йәшәгән. Иҡтисади әүҙемлек юғары булып ҡала: 15-72 йәшлек бер мең кешенең 623-ө иҡтисадта мәшғүл була, был уртаса республика күрһәткестәренән юғарыраҡ.

Яңы этап: төҙөкләндереү һәм үҫеш стратегияһы

2019 йыл ҡала мөхите өсөн ҡыҙыу мәл булды, Башҡортостан ҡалаларын үҫтереү институты командаһы хакимиәт һәм халыҡ менән берлектә Мәләүездең йәмәғәт киңлектәрен үҫтереү стратегияһы әҙерләнә. Мәләүез йылғаһы буйындағы зона өҫтөнлөклө территория тип һайланды.

Мәләүез өс тапҡыр уңайлы ҡала мөхитен булдырыуҙың иң яҡшы проекттары Бөтә Рәсәй конкурсында еңеүсе булды. «Ҡайын тракты» (2020 йылда еңә, 2022 йылда тормошҡа ашырыла): ҡала үҙәгендә амфитеатр менән ваҡиға майҙансығы, балалар һәм спорт зоналары, йәйәү йөрөү юлдары, шулай уҡ сауҙагәр Баязитов йорто тирәләй арауыҡ барлыҡҡа килә.

«Мәләүездең сәскә атҡан яры» (2022 йылда еңә, 2023-2024 йылдарҙа тормошҡа ашырыла): яр буйы төҙөкләндерелә, сәхнә майҙаны, экостилдә балалар майҙансығы, ландшафт баҡсаһы, скейт паркы, воркаут, пирс барлыҡҡа килә. Проект 100 млн һум федераль грант һәм «Архиwood» премияһын «Тирә-яҡ мөхит дизайны» номинацияһын ала.

«Дан» бульвары 2025 йылда яңыртыла: яңы плитка һалына, бәләкәй архитектура формалары ҡуйыла, йәшелләндерелә, яугир интернационалистарға, ЧАЭС-ты бөтөрөүселәргә, тыл хеҙмәтсәндәренә һәйкәлдәр яңыртыла.

2025 йылда Ағиҙел йылғаһы буйындағы ҡала пляжы янында экопарк проекты менән XI Бөтә Рәсәй конкурсына ғариза бирелде. Был территорияны халыҡ үҙе һайланы, ҡатнашыусыларҙың 75 проценты уның өсөн тауыш бирҙе. 2026 йылда Ленин урамындағы йәйәүлеләр зонаһын төҙөкләндереү планлаштырыла, уны асыу 11 сентябргә билдәләнгән.

Тағы ла бер мөһим ваҡиға булып 1967 йылда асылған «Спартак» стадионын күп йыллыҡ реконструкциялау тамамлана. 2025 йылдың 5 июлендә стадионды тантаналы рәүештә яңы футбол майҙаны, йүгереү юлдары һәм 500 урынлыҡ трибуна менән асалар.

Хәҙерге заман һәм перспективалар

Бөгөн Мәләүез - йылдам үҫешкән үҙәк. Һөт комбинаты 2025 йылда 85 йыллығын билдәләне. Республика башлығы Радий Хәбиров предприятиеға килде һәм Рәсәйҙә беренсе булып балалар өсөн ҡоро һөт аҙыҡтары етештереү цехын төҙөлөүен тикшерҙе. Бөгөн инвестиция күләме 1,5 миллиард һум тәшкил итә. Комбинаттың продукцияһы Ҡытайға, Алжирға, Филиппинға, Һиндостанға, Данияға, Таиландҡа экспорт менән ебәрелә; 2025 йыл йомғаҡтары буйынса предприятие килеме 6,2 миллиард һумға етте, штаты 401 хеҙмәткәр.

«Мәләүез минераль ашламалары» акционерҙар йәмғиәте «Азот» төркөмө составына инде, модернизациялауҙы дауам итә, «Хеҙмәт етештереүсәнлеге» милли проектында ҡатнаша һәм Мәләүез күп профилле колледжы менән «Профессионалитет» программаһы буйынса хеҙмәттәшлек итә.

Тракттағы соҡор туҡталышынан алып химия, аҙыҡ-түлек һәм төҙөлөш сәнәғәте үҫешкән ҡалаға тиклем Мәләүез 260 йыл эсендә ошондай юл үткән. Бөгөн ул киләсәккә ышаныслы ҡарай, бай күп милләтле булып ҡала.